Kto był pierwszym świętym Kościoła katolickiego? Trzy odpowiedzi, bo to trzy pytania

„Kto był pierwszym świętym?” brzmi jak pytanie o jedno nazwisko, a jest pytaniem o trzy różne rzeczy: kto pierwszy oddał życie za Jezusa, komu pierwszemu Jezus obiecał niebo i kogo pierwszego papież ogłosił świętym w urzędowy sposób. Każde ma inną odpowiedź: Szczepan, Dobry Łotr, Ulryk z Augsburga. Dziecko, które pyta o to przy kolacji, zwykle ma na myśli jeszcze czwarte: „a kto był pierwszy w niebie?”. Na to też jest odpowiedź, tylko inna, niż się wydaje.

Poniżej wszystkie cztery, z podziałem na to, co mówi Pismo, co mówią dokumenty, a co tradycja. Oznaczenia jak w całym cyklu: Pismo, historia, tradycja. Kim w ogóle są święci i jak mówić o nich dziecku przed 1 listopada, opisaliśmy w tekście Jak rozmawiać z dzieckiem o świętych i Zaduszkach. Tutaj idziemy do źródeł jednego słowa: „pierwszy”.

Dlaczego nie ma jednej odpowiedzi?

Przez pierwsze tysiąc lat nikt nie „robił” świętych. Wspólnota wiedziała, kto umarł za Chrystusa, modliła się przy jego grobie i wpisywała jego imię do kalendarza. Z czasem decyzję podejmował biskup, a dopiero pod koniec X wieku pojawia się dokument papieski. Dlatego pytanie „kto był pierwszym świętym” rozpada się na:

Pytanie	Odpowiedź	Kiedy	Skąd wiemy
Kto pierwszy zginął za Jezusa?	św. Szczepan	I wiek, Jerozolima	Dz 6–7 Pismo
Komu Jezus pierwszemu obiecał raj?	Dobry Łotr (tradycja: Dyzma)	Wielki Piątek	Łk 23,39–43 Pismo
Kogo pierwszego kanonizował papież?	św. Ulryk z Augsburga, Jan XV	993	bulla kanonizacyjna historia
Kto był pierwszy w niebie?	Pismo tego nie rozstrzyga; Kościół czci też świętych Starego Testamentu		Martyrologium Rzymskie historia

Pierwszy męczennik: św. Szczepan

Szczepan był jednym z Siedmiu, których wspólnota w Jerozolimie wybrała do codziennej posługi ubogim, gdy wdowy mówiących po grecku chrześcijan czuły się pomijane (Dz 6,1–6) Pismo. Dzieje Apostolskie mówią o nim: „mąż pełen wiary i Ducha Świętego” (Dz 6,5). Oskarżony przed Sanhedrynem, wygłosił długą mowę o historii Izraela, a na końcu powiedział, że widzi „niebo otwarte i Syna Człowieczego, stojącego po prawicy Boga” (Dz 7,56). Wyprowadzono go za miasto i ukamienowano. Umierając, modlił się: „Panie Jezu, przyjmij ducha mego”, a potem: „Panie, nie poczytaj im tego grzechu!” (Dz 7,54–60) Pismo. Świadkowie złożyli szaty „u stóp młodzieńca, zwanego Szawłem” (Dz 7,58), którego znamy jako św. Pawła.

Ten ostatni cytat przywołał papież Franciszek, mówiąc o Szczepanie i Siedmiu na audiencji we wrześniu 2019 roku: Szczepan „zostaje skazany na ukamienowanie”, a jego ostatnie słowa to prośba, by Bóg nie poczytał oprawcom ich grzechu (Franciszek, 25 IX 2019) [nauczanie Kościoła].

Skąd tytuł „pierwszy męczennik”? Z samego układu Dziejów Apostolskich: Szczepan jest pierwszym uczniem Jezusa, o którego śmierci za wiarę opowiada Nowy Testament. Martyrologium Rzymskie, czyli urzędowy spis świętych, nazywa go pod datą 26 grudnia protomartyr, pierwszym męczennikiem, „pierwszym z uczniów Pana, który przelał krew w Jerozolimie” (Martyrologium Rzymskie, 26 XII) historia. Nie ma więc papieża, który „nadał” mu ten tytuł. Tytuł jest starszy niż tytuły.

Czego Pismo nie mówi. Roku śmierci. Spotykane „około 36 roku” (Radio Kraków) to szacunek historyków, nie data z tekstu historia. Nie mówi też słowa „diakon”: Dzieje nazywają Siedmiu po prostu wybranymi do posługi, a słowo „diakon” jest wczesną i zgodną tradycją Kościoła tradycja. Według tego samego źródła grób Szczepana odnaleziono w 415 roku, a cesarzowa Eudokia kazała zbudować nad nim bazylikę, konsekrowaną w 460 roku historia.

Dlaczego 26 grudnia? W kalendarzu liturgicznym to pierwszy dzień oktawy Bożego Narodzenia (Opus Dei, Ewangelia z 26 grudnia) i święto, nie zwykłe wspomnienie (czytania na 26 grudnia, niedziela.pl). W Polsce ten dzień nazywa się po prostu „drugim dniem świąt” (wiadomosci.ox.pl). Ewangelia tego dnia to Mt 10,17–22 z końcówką „kto wytrwa do końca, ten będzie zbawiony” Pismo. Ludowy zwyczaj obsypywania się owsem na pamiątkę kamienowania to tradycja, nie liturgia (wiadomosci.ox.pl) tradycja.

Pierwszy, komu Jezus obiecał niebo: Dobry Łotr

Łukasz opisuje dwóch złoczyńców ukrzyżowanych obok Jezusa. Jeden z nich szydzi, drugi go upomina i prosi: „Jezu, wspomnij na mnie, gdy przyjdziesz do swego królestwa”. Odpowiedź: „Zaprawdę, powiadam ci: Dziś będziesz ze Mną w raju” (Łk 23,39–43) Pismo.

To jedyny człowiek w Ewangelii, który usłyszał od Jezusa wprost, że tego samego dnia będzie z Nim w raju. Dlatego mówi się czasem, że został „kanonizowany przez samego Jezusa”. To ładne sformułowanie kaznodziejskie, nie termin kościelny: kanonizacja to akt Kościoła, a tu mamy słowo Jezusa, które jest czymś więcej, nie czymś równoważnym.

Imię. Ewangelia go nie podaje. Imię Dyzma (Dyzmas) pochodzi z apokryfów (Wprost, 2012) tradycja. Wspomnienie. Martyrologium Rzymskie wspomina go 25 marca, w dzień Zwiastowania, słowami: „wspomnienie św. Łotra, który wyznając Chrystusa na krzyżu, zasłużył usłyszeć od Niego: Dziś będziesz ze Mną w raju” (Martyrologium Rzymskie, 25 III) historia. W Polsce dzień modlitwy za więźniów, związany ze środowiskiem Bractwa Więziennego, obchodzi się 26 marca, który Wprost nazywa liturgicznym wspomnieniem Dobrego Łotra (Wprost); rozjazd o jeden dzień między Martyrologium a polską praktyką zostawiamy na wierzchu tradycja.

Dla dziecka to najważniejsza z trzech odpowiedzi. Dobry Łotr nie zrobił w życiu nic dobrego, o czym byśmy wiedzieli. Zdążył tylko powiedzieć Jezusowi prawdę o sobie i poprosić. To jest zdanie, które warto dziecku dać: nigdy nie jest za późno.

Pierwsza kanonizacja papieska: św. Ulryk z Augsburga, 993 rok

Ulryk (Udalryk) urodził się około 890 roku, biskupem Augsburga został na przełomie 923 i 924 roku (Catholic Encyclopedia: sakra 28 grudnia 923; Britannica: 924) i zmarł 4 lipca 973 roku; dzięki jego odwadze Augsburg przetrwał w 955 roku oblężenie Węgrów do nadejścia Ottona I, który pobił ich nad rzeką Lech (Catholic Encyclopedia, 1912; Britannica) historia. Dwadzieścia lat po śmierci papież Jan XV ogłosił go świętym. Kanonizacja Ulryka „dokonana w 993 r. przez papieża Jana XV” jest pierwszą kanonizacją papieską, której bulla się zachowała (ks. H. Misztal, 1996, s. 91); inne studium datuje tę bullę na 31 stycznia 993 roku (L. Fiejdasz, 2013, s. 92) historia. Britannica nazywa go „pierwszą osobą, o której wiadomo, że została kanonizowana przez papieża” (Britannica).

Rozbieżność, którą trzeba podać. Niektórzy historycy wskazują wcześniejszy akt: św. Swiberta w 804 roku; Ulryk jest jednak „pierwszym bezspornym przykładem kanonizacji papieskiej” (Aleteia, 2018) historia. Dlatego poprawne zdanie brzmi: Ulryk to pierwsza udokumentowana kanonizacja papieska, nie „pierwszy święty”.

Jak ogłaszano świętych wcześniej?

Pierwsze kulty wyznawców „pochodziły z aklamacji ludu”, a od drugiej połowy IV do połowy XII wieku mamy do czynienia z kanonizacjami biskupimi (Fiejdasz, s. 92) historia. Biskup ma władzę tylko nad swoją diecezją, więc i cześć świętego zostawała na poziomie lokalnym (Aleteia). Papież wchodził do gry, gdy ktoś chciał kultu dla całego Kościoła.

Kiedy kanonizacja stała się sprawą papieża?

W 1171 roku Aleksander III dekretem Audivimus zastrzegł kanonizację Stolicy Apostolskiej; zasada, że „nikogo nie wolno czcić publicznie jako świętego bez zgody papieża”, weszła w moc powszechną po włączeniu do Dekretałów Grzegorza IX w 1234 roku (Misztal, s. 92–93) historia. Rok 1171 jako data Audivimus potwierdza też Fiejdasz (s. 93). Jedynym świeckim spoza szlachty i rodów panujących kanonizowanym w średniowieczu był kupiec Homobon z Cremony: Innocenty III wpisał go do katalogu świętych 12 stycznia 1199 roku, nieco ponad rok po śmierci (Jan Paweł II, 1997) historia. Franciszka z Asyżu kanonizował Grzegorz IX w 1228 roku (Dobrzeniecki, 1979).

Jak to wygląda dzisiaj?

W skrócie: Sykstus V powierzył sprawy beatyfikacji Kongregacji Obrzędów w 1588 roku (Fiejdasz, s. 99); Urban VIII uporządkował procedurę konstytucją z 5 lipca 1634 roku (tamże, s. 95); w 1969 roku z podziału Kongregacji Obrzędów powstała Kongregacja Spraw Kanonizacyjnych, a 25 stycznia 1983 roku Jan Paweł II ogłosił konstytucję Divinus perfectionis Magister, która rządzi procesem do dziś (Misztal, s. 100–101) historia. Etapy: Sługa Boży, Czcigodny (po uznaniu heroiczności cnót), Błogosławiony, Święty; od 1975 roku przyjęła się praktyka jednego cudu do beatyfikacji i drugiego do kanonizacji (Misztal, s. 99–103). Katechizm ujmuje sens całej procedury w jednym zdaniu: kanonizując niektórych wiernych, Kościół ogłasza „w sposób uroczysty, że ci wierni praktykowali heroicznie cnoty i żyli w wierności łasce Bożej”, i daje ich wiernym „jako wzory i orędowników” (KKK 828) [nauczanie Kościoła].

Najnowszy przykład tej samej procedury, tysiąc lat po Ulryku: Carlo Acutis, kanonizowany razem z Pier Giorgiem Frassatim 7 września 2025 roku; datę ogłosił Leon XIV na konsystorzu 13 czerwca 2025 (Vatican News / RVA) historia. O nim osobno: Carlo Acutis dla dzieci. Pierwszy i najnowszy to dobra para do rozmowy z 10-latkiem: Ulryk bronił miasta, Carlo robił strony internetowe, a Kościół mówi o nich to samo zdanie.

Czy Noe, Abraham i Mojżesz są świętymi?

Tak, i nie jest to pobożna przesada. Martyrologium Rzymskie wspomina 9 października „św. Abrahama, patriarchę i ojca wszystkich wierzących”, a 4 września „św. Mojżesza, proroka”, który „umarł pełen dni na górze Nebo” (Martyrologium Rzymskie, 9 X i 4 IX) historia. Nikt ich nie kanonizował, bo kanonizacja papieska pojawia się dopiero w X wieku, a oni są w kalendarzu na tej samej zasadzie co Szczepan: Kościół wierzy, że są z Bogiem.

List do Hebrajczyków mówi o „mnóstwie świadków”, które mamy dokoła siebie (Hbr 12,1) Pismo; papież Franciszek w adhortacji Gaudete et exsultate dodaje, że wśród tych świadków może być nasza mama albo babcia: ludzie, którzy mimo niedoskonałości „szli naprzód i podobali się Panu” (Gaudete et exsultate, nr 3) [nauczanie Kościoła]. W tej samej adhortacji Franciszek mówi o „świętości z sąsiedztwa”: świętych są nie tylko beatyfikowani i kanonizowani (nr 6–7).

Katechizm opisuje Kościół w trzech stanach: pielgrzymów na ziemi, tych, którzy się oczyszczają, i tych, którzy są w chwale; święci w niebie „nie przestają wstawiać się za nami u Ojca” (KKK 954, 956) [nauczanie Kościoła]. To jest ta sama prawda, którą dziecko słyszy w litanii: lista imion, z których tylko część ma datę kanonizacji. Jak czytać ją z dziećmi, opisaliśmy w tekście Litania do Wszystkich Świętych dla dzieci.

Co to znaczy „święty”: zdania dla dziecka

Papież Franciszek na audiencji w 2022 roku powiedział to najprościej: „Święty jest orędownikiem, kimś, kto modli się za nas”, i: „mamy przyjaciół w niebie” (Franciszek, 2 II 2022) [nauczanie Kościoła]. Z tego da się zrobić zdania na dwa wieki.

Dla 3–6 lat

• „Święty to ktoś, kto bardzo kochał Pana Boga i ludzi, a teraz jest z Nim w niebie.”
• „Szczepan był pierwszy, który umarł za Pana Jezusa. Umierając, prosił, żeby Bóg nie gniewał się na tych, co go skrzywdzili.”
• „Dobry Łotr poprosił Pana Jezusa na krzyżu: pamiętaj o mnie. I Pan Jezus powiedział: dziś będziesz ze Mną.”

Dla 7–12 lat

• „Kanonizacja to nie jest robienie świętego. Święty jest święty, bo jest z Bogiem. Papież tylko mówi o tym głośno i na pewno, po długim sprawdzaniu.”
• „Pierwszym, którego papież ogłosił świętym z dokumentem, był biskup Ulryk w 993 roku. Ale Szczepan, Piotr, Paweł i Abraham byli świętymi dużo wcześniej, bez żadnego dokumentu.”
• „Dobry Łotr nie zdążył zrobić nic dobrego poza jednym: powiedział prawdę o sobie i poprosił Jezusa. Wystarczyło.”

Typowe pytania dzieci

• Czy ja mogę być święty? Tak. Franciszek pisze, że świętość nie jest dla biskupów i zakonników: „Jesteś żonaty albo jesteś mężatką? Bądź świętym, kochając i troszcząc się o męża lub żonę” (Gaudete et exsultate, nr 14). Dziecku można to przełożyć: „Jesteś bratem? Bądź święty, dzieląc się”.
• Czy święci nas widzą? Katechizm mówi, że wstawiają się za nami, a Franciszek, że są przyjaciółmi, do których można się zwrócić w trudnej chwili. Uczciwa odpowiedź: „Modlą się za nas i są blisko. Jak dokładnie to widzą, nikt na ziemi nie wie”.
• Czy dziadek jest święty? „Nie wiemy tego na pewno, ale o to się modlimy. Kościół mówi, że w niebie jest dużo więcej świętych niż tych z kalendarza.” Jeśli pytanie pada przy grobie, więcej zdań jest w tekście o Zaduszkach.
• Kto był pierwszy w niebie? „Pismo tego nie mówi. Mówi za to, komu pierwszemu Jezus to obiecał: Dobremu Łotrowi.”

Ściąga: kto był pierwszy

Do wycięcia i powieszenia na lodówce albo zabrania na katechezę. Każda odpowiedź ma oznaczenie, skąd ją wiemy.

Pytanie	Odpowiedź	Skąd	Rodzaj
Pierwszy męczennik	św. Szczepan, ukamienowany w Jerozolimie	Dz 7,54–60; Martyrologium 26 XII	Pismo
Pierwszy, komu Jezus obiecał raj	Dobry Łotr, na krzyżu	Łk 23,43	Pismo
Imię Dobrego Łotra	Dyzma	apokryfy	tradycja
Pierwsza kanonizacja papieska z bullą	św. Ulryk z Augsburga, Jan XV, 993	bulla z 31 I 993 (Fiejdasz; Misztal: 993)	historia
Wcześniejszy, sporny przypadek	św. Swibert, 804	niektórzy historycy (Aleteia)	historia, sporne
Kanonizacja tylko przez papieża	od dekretu Audivimus 1171, moc powszechna od 1234	Misztal, Fiejdasz	historia
Jedyny świecki spoza szlachty i rodów panujących w średniowieczu	św. Homobon z Cremony, 1199	Jan Paweł II, 1997	historia
Najnowsza znana dzieciom kanonizacja	Carlo Acutis, 7 IX 2025	Vatican News	historia
Święci Starego Testamentu	Abraham (9 X), Mojżesz (4 IX)	Martyrologium Rzymskie	historia

Pięć pytań dla rodziny (odpowiedzi niżej, każda sprawdzona w źródle wyżej):

1. Co powiedział Szczepan, umierając, o ludziach, którzy rzucali kamieniami?
2. Co Jezus odpowiedział Dobremu Łotrowi i jakiego słowa użył o czasie?
3. W którym roku papież pierwszy raz ogłosił świętym biskupa Ulryka i jak nazywał się ten papież?
4. Czy Abraham jest świętym, skoro żył przed Jezusem? Gdzie można to sprawdzić?
5. Co musi zrobić papież, żeby „zrobić” świętego: stworzyć go czy ogłosić?

Odpowiedzi: 1. „Panie, nie poczytaj im tego grzechu!” (Dz 7,60). 2. „Dziś będziesz ze Mną w raju”; słowo „dziś” (Łk 23,43). 3. W 993 roku, papież Jan XV. 4. Tak; Martyrologium Rzymskie wspomina go 9 października. 5. Ogłosić: Kościół uznaje, że ktoś jest z Bogiem, i daje go jako wzór (KKK 828).

Jeśli dziecko zapyta, dlaczego nowych świętych wciąż przybywa, odpowiedź dał Leon XIV dzień po kanonizacjach w październiku 2025 roku: nowi święci „są dla nas wszystkich świetlistymi znakami nadziei”, a wszyscy wokół nas „są powołani do tej samej świętości” (Leon XIV, 20 X 2025). Lista nie jest zamknięta. To najlepsza wiadomość w całym tym tekście.

Stan na październik 2026. Cytaty biblijne za Biblią Tysiąclecia.